Ogród zoologiczny w Zamościu – Polska
Początki zoo sięgają 1918 roku, kiedy Stefan Miler, profesor Męskiego Gimnazjum im. Jana Zamoyskiego w Zamościu (pracujący tam od października 1916 roku), postanowił założyć pierwszy w Polsce szkolny ogródek przyrodniczy. Była to inicjatywa niezwykle nowatorska jak na tamte czasy – w Europie ogrody zoologiczne istniały już od XIX wieku, ale tworzenie szkolnych ogrodów dydaktycznych z żywymi zwierzętami było rzadkością. W 1919 roku Miler zajął jeden z przyszkolnych placów o powierzchni 20 × 12 m. Rosło tam około 50 gatunków roślin ozdobnych i użytkowych, a znajdowała się tam również budka austriackiego strażnika z czasów I wojny światowej, którą przerobiono na domek dla wiewiórek. Początkowo kolekcja zwierząt była dość przypadkowa – zwierzęta pochodziły głównie od ofiarodawców, mieszkańców i uczniów. Były to przede wszystkim małe gatunki. Jednymi z pierwszych mieszkańców były żółwie, dla których utworzono stawek w wózku używanym wcześniej w cukrowni do transportu buraków. W zbiorniku żyły także traszki, żaba trawna i kijanki. Już w 1920 roku powstało duże terrarium, w którym zamieszkały jaszczurka zwinka, jaszczurka żyworodna, padalec oraz zaskroniec zwyczajny – wszystkie te gatunki należą do typowej herpetofauny Europy Środkowej. W 1923 roku wybudowano ptaszarnię. Jej pierwszymi lokatorami były kukułka oraz papuga, a wkrótce dołączyły przepiórki, derkacze i kokoszki wodne. Pozyskano również drobne ssaki, takie jak susły, króliki i chomiki. Dużą sensację wzbudził sprowadzony z Egiptu przez polskich lotników kameleon – w tamtym czasie egzotyczne gady były w Polsce ogromną rzadkością. W 1924 roku Rada Miejska przyznała ogrodowi dodatkowe 0,84 ha przyległych terenów. Po powiększeniu obszaru w zoo pojawiły się sarny oraz dwa młode wilki podarowane przez rolnika z Wołynia. Początkowo zwierzęta te swobodnie biegały po ogrodzie. Rozbudowano także ptaszarnię, w której zamieszkały drozdy, szczygły, kosy, czyżyki, przepiórki, kuropatwy, bażanty i gołębie. W 1926 roku do kolekcji dołączył dzik, a także tchórze, borsuki i lisy. W 1927 roku ogród odwiedził prezydent Rzeczypospolitej Ignacy Mościcki. Wizyta ta przyniosła ważny efekt – przez kolejne trzy lata zoo otrzymywało roczne dotacje w wysokości 10 tysięcy złotych. Dzięki temu powstały nowe obiekty, między innymi cieplarnia oraz pomieszczenia dla niedźwiedzi i orłów. Pierwszy niedźwiedź trafił do ogrodu prawdopodobnie w 1927 roku. Został kupiony za pieniądze zebrane przez uczniów i pochodził ze starego zoo w Poznaniu. Niestety zwierzę padło już po godzinie od przyjazdu. W 1928 roku sprowadzono kolejnego niedźwiedzia z zoo w Hamburgu, którego nazwano „Miś”. Rok później dołączyła półtoraroczna niedźwiedzica „Basia”, podarowana przez zoo w Poznaniu. Z tej pary w zamojskim zoo urodziło się później około 30 niedźwiadków, co było dużym sukcesem hodowlanym jak na ówczesne warunki. W 1931 roku sprowadzono z Warszawy pierwszego lwa, którego nazwano „War”. Po trzech latach został on wymieniony na parę lwiątek. Z młodymi lwami często bawił się poeta Bolesław Leśmian, który w tym czasie mieszkał w Zamościu jako notariusz. W 1934 roku z Polesia przybył również ryś, który stał się ulubieńcem profesora Milera. Dyrektor zabierał go nawet na lekcje przyrody, wykorzystując zwierzę do celów dydaktycznych. W czasie II wojny światowej ogród ucierpiał podczas bombardowań. Na teren zoo spadły bomby, w wyniku czego część zwierząt zginęła – na przykład z pięciu lwów przebywających wówczas w ogrodzie dwa padły. Trudne lata wojny ogród przetrwał dzięki pomocy i zaangażowaniu mieszkańców miasta. Sam Stefan Miler ze względu na tajną działalność pedagogiczną musiał się ukrywać. Po wojnie ogród stosunkowo szybko się odrodził. Odbudowano zniszczoną infrastrukturę i sprowadzono nowe zwierzęta. W 1953 roku szkolny ogródek przyrodniczy został oficjalnie przekształcony w Miejski Ogród Zoologiczny, a jego dyrektorem został Stefan Miler. Rozpoczęto modernizację ogrodu oraz budowę nowych wybiegów dla dużych ssaków, pawilonów dla ptaków i gadów oraz klatek dla małych ssaków. Rozwinięto również współpracę z innymi ogrodami zoologicznymi, obejmującą wymianę zwierząt, wiedzy hodowlanej i doświadczeń w zakresie ochrony gatunków. Po przekształceniu w zoo znacząco zwiększono różnorodność gatunkową kolekcji. W 1980 roku ogród zoologiczny przeniesiono na nowy, znacznie większy teren przy ulicy Szczebrzeskiej, co poprawiło warunki bytowe zwierząt. Kolejne lata przyniosły dalsze zwiększanie liczby gatunków i rozbudowę wybiegów. Zwłaszcza po 1989 roku ogród przeszedł wyraźną transformację – z dość przestarzałego zoo z infrastrukturą z czasów PRL stopniowo stał się nowoczesną atrakcją o znaczeniu regionalnym. Po przeprowadzce w 1980 roku część obiektów po 10–20 latach zaczęła się starzeć i tracić funkcjonalność, zwłaszcza że niektóre budynki były projektowane jako tymczasowe. W 2002 roku ogród wzbogacono o ekspozycję botaniczną. Na powierzchni około 1,5 ha rośnie tam około 650 gatunków roślin. Największa modernizacja rozpoczęła się po 2009 roku, kiedy miasto przeprowadziło kompleksową przebudowę ogrodu zoologicznego. Powstał między innymi pawilon dla żyraf i zwierząt afrykańskich, pawilon dla tapira, hipopotama karłowatego i kapibary, nowe wolierowe wybiegi dla ptaków wodnych, nowoczesny pawilon ptaków z halą wolnych lotów, stawy i kaskady wodne z mostkami dla zwiedzających oraz zaplecze techniczne i infrastruktura dla odwiedzających. Modernizacja przyniosła wyraźny wzrost frekwencji – przed przebudową zoo odwiedzało około 84 tysięcy osób rocznie, a po modernizacji liczba ta wzrosła do około 200 tysięcy. Obecnie w zoo żyje około 2524 zwierząt reprezentujących 312 gatunków. Można tu zobaczyć wiele rzadkich i ciekawych zwierząt, między innymi hipopotama karłowatego, tygrysa amurskiego, gazelę mhorr – gatunek krytycznie zagrożony wyginięciem w naturze – lutungi jawajskie, panterę cejlońską, mrówkojada olbrzymiego, jelenia timorskiego, jeżozwierza afrykańskiego, ary zielonoskrzydłe, żyrafy oraz pigmejki, czyli jedne z najmniejszych małp świata. Zamojskie zoo od początku odnosiło sukcesy hodowlane. Już w okresie międzywojennym udało się rozmnożyć jelenie, muflony, sarny, małpy, drapieżniki i egzotyczne ptaki. Było to duże osiągnięcie, ponieważ w tamtym czasie niewiele ogrodów zoologicznych w Polsce prowadziło skuteczną hodowlę. Po wojnie aż do 1980 roku przychówek uzyskiwano głównie od gatunków krajowych, takich jak niedźwiedź brunatny, jeleń, wilk, dzik czy lis, a także od pawii, egzotycznych bażantów i różnych gatunków papug. Ptaki ozdobne były wówczas jedną z głównych specjalizacji hodowlanych ogrodu. Po przeniesieniu zoo na nowy teren rozmnażały się między innymi zebry, antylopy, wielbłądy, lamy i małpy. Tworzyły się także większe stada zwierząt. Po 2000 roku ogród uczestniczy w europejskich programach ochrony gatunków, między innymi susła perełkowanego. Sukcesy odnotowano także w rozmnażaniu rysia, binturonga, gazeli mhorr, hipopotama karłowatego, tygrysa amurskiego, guźca, mary patagońskiej oraz sowy śnieżnej. Łącznie w historii zoo rozmnożono ponad 100 gatunków zwierząt. W historii ogrodu kilkakrotnie dochodziło do ucieczek zwierząt, zwłaszcza w starym zoo przed przeniesieniem w 1980 roku, gdy zabezpieczenia były znacznie prostsze. Jeszcze przed wojną uciekł lis, którego łapało aż 200 uczniów gimnazjum. W 1949 roku wymknęło się kilka młodych niedźwiedzi, a w 1954 roku uciekła para wilków – samca ścigano przez kilka dni. W 1963 roku próbujący uciec bizon poturbował pracowników. W 1986 roku uciekł wilk, który zanim został zabity zdążył zadusić kurę. Zdarzały się również ucieczki kun, zaskrońców, a nawet żółwi. Dwukrotnie uciekł także znany lew Leon – raz odnaleziono go na poczekalni kolejowej. Bywały również sytuacje odwrotne, gdy do zoo dostawały się dzikie zwierzęta i atakowały mieszkańców ogrodu. Zdarzył się także przypadek, gdy pijany mężczyzna próbował wejść na wybieg pumy i został przez nią poważnie poraniony. Od 2010 roku zoo jest członkiem European Association of Zoos and Aquaria i uczestniczy w europejskich programach ochrony zagrożonych gatunków (EEP). Obecnie ogród zajmuje około 13 hektarów powierzchni. Oficjalna strona Zoo
